Theo số liệu thống kê, giai đoạn 2021-2025, Việt Nam liên tục ghi nhận thặng dư thương mại, trong đó năm 2023 xuất siêu hơn 28 tỷ USD, năm 2024 trên 24 tỷ USD và năm 2025 tiếp tục đạt hơn 20 tỷ USD.
Trái ngược với xu hướng đó, từ đầu năm 2026 đến nay, cán cân thương mại đều ở trạng thái nhập siêu. Cụ thể, tháng 1 nhập siêu khoảng 1,78 tỷ USD, tháng 2 là 1,01 tỷ USD, tháng 3 là 680 triệu USD, tháng 4 gần 4 tỷ USD, tháng 5 hơn 5,2 tỷ USD, tháng 6 khoảng 2,67 tỷ USD và nửa đầu tháng 7 lên tới 6,64 tỷ USD. Lũy kế đến ngày 15/7, tổng mức nhập siêu đã đạt khoảng 20,46 tỷ USD.
 |
| Nhập siêu hơn 20 tỷ USD: Việt Nam còn cơ hội lấy lại thế xuất siêu?. |
Nhập siêu chủ yếu phục vụ đầu tư và sản xuất
Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, giảng viên Khoa Kinh tế phát triển, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Quốc gia Hà Nội), diễn biến nhập siêu trong hơn nửa đầu năm chủ yếu phản ánh nhu cầu nhập khẩu tăng mạnh để phục vụ đầu tư và mở rộng sản xuất, thay vì cho thấy sự suy yếu của hoạt động xuất khẩu.
Ông cho biết, dòng vốn FDI giải ngân tích cực đã kéo theo nhu cầu lớn về máy móc, thiết bị phục vụ mở rộng năng lực sản xuất. Đồng thời, nhiều dự án đầu tư công sau khi hoàn tất giải phóng mặt bằng cũng bước vào giai đoạn thi công cao điểm, làm gia tăng nhu cầu nhập khẩu vật tư và thiết bị.
“Tôi kỳ vọng khi xuất khẩu tăng tốc trong nửa cuối năm, cán cân thương mại sẽ dần cân bằng và có thể cải thiện đáng kể”, TS. Nguyễn Quốc Việt nhận định.
Tuy nhiên, theo vị chuyên gia, khi đánh giá cán cân thương mại không nên chỉ nhìn vào con số nhập siêu hay xuất siêu tuyệt đối mà cần xem xét chất lượng tăng trưởng và giá trị gia tăng mà nền kinh tế giữ lại.
Ông phân tích, từ năm 2024 đến nay, chi phí nhập khẩu nguyên liệu, linh kiện và thiết bị đầu vào tăng nhanh do tác động của căng thẳng địa chính trị, xung đột thương mại và những đứt gãy trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong khi đó, nhu cầu tiêu dùng tại nhiều thị trường lớn phục hồi chậm khiến giá xuất khẩu của Việt Nam tăng không tương xứng với tốc độ tăng của chi phí đầu vào. Điều này đồng nghĩa doanh nghiệp phải bỏ ra nhiều chi phí nhập khẩu hơn để tạo ra cùng một giá trị xuất khẩu.
“Khi chi phí đầu vào tăng nhanh hơn giá bán sản phẩm, phần giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế sẽ ngày càng thu hẹp”, TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.
Muốn đảo chiều cán cân thương mại, phải nâng giá trị nội địa
Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, giải pháp căn cơ không nằm ở việc hạn chế nhập khẩu mà là nâng cao giá trị gia tăng trong nước thông qua phát triển công nghiệp hỗ trợ, làm chủ công nghệ và tăng tỷ lệ nội địa hóa.
Khi doanh nghiệp Việt có thể tự sản xuất nhiều hơn các linh kiện, nguyên vật liệu và đầu vào cho sản xuất, mức độ phụ thuộc vào nhập khẩu sẽ giảm, qua đó cải thiện giá trị giữ lại trong nền kinh tế và nâng cao sức chống chịu trước biến động của thương mại toàn cầu.
 |
| pMuốn đảo chiều cán cân thương mại phải nâng giá trị nội địa. |
Ông cũng cho rằng việc phát triển kinh tế số cần được nhìn nhận theo hướng nâng cao giá trị sản xuất thay vì chỉ mở rộng quy mô. Theo đó, công nghệ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo cần được tích hợp sâu vào các ngành sản xuất, từ nông nghiệp đến công nghiệp chế biến, chế tạo để nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm và năng lực cạnh tranh.
Trong khi đó, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng, giảng viên Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định khả năng đưa cán cân thương mại trở lại trạng thái xuất siêu trong nửa cuối năm vẫn hoàn toàn khả thi nếu có các giải pháp điều hành phù hợp.
Theo ông, trước hết cần kiểm soát tốt chi phí nhập khẩu, đặc biệt là các mặt hàng năng lượng, đồng thời nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và nguyên vật liệu trong sản xuất.
Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần đổi mới mô hình sản xuất theo hướng tiết kiệm chi phí, giảm chi phí logistics, chi phí trung gian và chi phí quản lý nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh.
Một giải pháp khác là chủ động cơ cấu lại thị trường nhập khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do để nhập khẩu nguyên liệu từ những thị trường có ưu đãi thuế quan, qua đó giảm chi phí đầu vào.
Ngoài thương mại hàng hóa, PGS.TS. Nguyễn Thường Lạng cho rằng Việt Nam cần khai thác tốt hơn dư địa của xuất khẩu dịch vụ. Các lĩnh vực như logistics, tài chính, vận tải, du lịch và viễn thông vẫn còn nhiều tiềm năng phát triển.
“Nếu xuất khẩu dịch vụ tăng trưởng mạnh, nguồn thu từ khu vực này sẽ góp phần bù đắp đáng kể cho cán cân thương mại hàng hóa trong trường hợp nhập siêu tiếp tục kéo dài”, ông Lạng nhấn mạnh.
